كتابى در اينكه « نيروهاى نفس » تابع مزاج بدن است » « 1 » به رشته تحرير درآورده است . اين بود فهرست مختصرى از كتابهاى گرانقدر جالينوس كه به همّت حنين بن اسحق ترجمه شده است و در اختيار فرهنگ اسلامى قرار گرفته است . بعضى از صاحب‌نظران قرون وسطا معتقد بودند كه العلم علمان : علم الاديان و علم الابدان و با اين بيان علوم مربوط به مسائل مذهبى و دانشهاى طبى و پزشكى را ، اساس و سرچشمهء فرهنگ و دانش بشرى بشمار مىآوردند ، ولى با گذشت زمان و سير تكاملى علوم و افكار ، بطلان اين انديشه به ثبوت رسيد . و از قرن شانزدهم و هفدهم ميلادى به بعد روزبه‌روز رشته‌هاى مختلف علوم وسعت و اهميّت بيشترى كسب كرد . پزشكى رايگان « در سراى وزير عيسى بن اسحق و خلف بن عباس الزهراوى ، دو طبيب كه بواسطهء تأليفات محققانه خود مشهور بودند ، مجالس درس براى كسانى كه به علوم طبيعى ، نجوم و رياضى علاقه‌مند بودند ، داشتند و هردو طبيب را نام « عبد الرحمن » بود ، و از جانب ديگر آنان چندان متقى و نيكوكار بودند كه در سرايشان شبانروز باز بود و صحن‌سراى آنان از فقرايى كه براى معالجه مىآمدند پر بوده است . » ( عبد الرحمن در سال 961 ميلادى وفات يافت ) . جرّاح عرب « ابو القاسم زهراوى خلف ابن عباس القرطبسى در تاريخ طب ، بزرگترين نماينده و معرّف جراحى عرب است و كتب او از مراجعى است كه جرّاحان قرون وسطا به آن استناد مىجستند با شهرت تام وى ، اطلاعات كمى در باب او به ما رسيده است . » « 2 » وى تشريح را از ضروريات عمل جرّاحى مىداند و محققان اروپايى او را از پيشگامان فن جراحى مىشمارند . چون طب اسلامى كمابيش متأثر از طب يونانى است ، بىمناسبت نيست شمه‌يى از نظريات طبى بقراط ( كه او را پدر علم طب شمرده‌اند ) ذكر كنيم . مجموعهء ابقراطى پير روسو نيز در تاريخ علوم از مقام علمى ابقراط ( هيپوكرات ) Hippocrate ياد مىكند « اين مرد در 460 ق . م در جزيرهء كرس متولد شد و پس از آنكه اطلاعات طبى پدر خويش را فراگرفت ، براى گردآورى اطلاعات

--> ( 1 ) . همان كتاب ، از ص 412 به بعد . ( 2 ) . لغت‌نامه دهخدا ، ابو سعد - اثبات ، ص 753 .